Hoe meer kennis burgers hebben van het dossier in een strafzaak, hoe lager de straf is die zij zouden opleggen. Dat blijkt uit onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de rechtspraak. Aanleiding voor het onderzoek is het gegeven dat burgers doorgaans tot een hogere straf komen dan rechters.

Het Nederlands Studiecentrum voor Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) in Leiden heeft onderzocht of het verschil in strafoordeel veroorzaakt zou worden door het verschil in kennis over de concrete misdaad. Verondersteld werd dat de zogenaamde ‘punitiviteitskloof’ zou verdwijnen als burgers alle details van het misdrijf zouden kennen.

Experiment
De onderzoekers hebben de houdbaarheid van deze theorie getoetst aan de hand van een experiment. Voor het onderzoek zijn volledige strafdossiers over drie misdrijven - een zware mishandeling, een lichte mishandeling en een woninginbraak - samengesteld. Deze zijn aan een steekproef uit de Nederlandse bevolking voorgelegd en de burgers is gevraagd een straf op te leggen. Ook is gevraagd naar de straf die volgens hen de rechter zou geven in dat geval.

Aan een andere steekproef van burgers zijn korte krantenberichten over dezelfde zaken voorgelegd met dezelfde vragen. De strafoordelen van burgers zijn vervolgens vergeleken met de door de rechters gegeven straffen op basis van dezelfde dossiers. Uit het onderzoek komen twee belangrijke conclusies. Het strafoordeel van burgers die de dossiers hebben gelezen, is milder dan het oordeel van de krantenlezers. In twee van de drie zaken gaat van het lezen van het volledige dossier een sterk matigend effect uit op het strafoordeel. Aard en hoeveelheid informatie is dus van belang voor het strafoordeel. Wel blijven burgers als zij over dezelfde informatie beschikken strenger straffen dan rechters.
Burgers denken dat rechters zwaarder straffen dan dat zij feitelijk doen. Naast een feitelijk verschil tussen rechters en burgers in de strafmaat is er dus ook sprake van een onjuist beeld van het oordeel van de rechters door burgers.
Verklaringen
De onderzoekers geven enkele mogelijke verklaringen voor het blijvende verschil in straffen tussen burger en strafrechter. Zo zou de rechter op basis van ervaring minder optimistisch gestemd zijn over de werking van de straf. Ook zijn rechters zich meer bewust van de ingrijpende gevolgen van hun oordeel voor de verdachte en hebben zij meer ervaring in het toemeten van straffen dan leken. Daarnaast zijn rechters beter op de hoogte van de jurisprudentie in soortgelijke misdrijven.

Kanttekeningen
Het onderzoek is gebaseerd op een schriftelijk dossier waarbij geen sprake is van een echt onderzoek ter zitting. De onderzoekers wijzen erop dat de confrontatie met de verdachte en andere betrokkenen van invloed kan zijn op het oordeel van de rechter. Soms kan dat hun op het schriftelijk dossier gebaseerde voorlopig oordeel beslissend veranderen.

Reactie van de Rechtspraak
De Raad voor de rechtspraak spreekt zijn waardering uit voor de opzet en de uitvoering van dit onderzoek. Het maakt duidelijk welk belang zorgvuldige en gedetailleerde informatieverstrekking van de kant van de Rechtspraak aan de burgers heeft. Het draagt bij aan een adequate oordeelsvorming van de burgers. Dit alles onderstreept de betekenis van de inspanningen die gericht zijn op zowel de kwaliteit(verhoging) van de persvoorlichting als die van de motivering van het strafvonnis. Onderzoek dat hier verder behulpzaam bij kan zijn, verdient volgens de Raad de volle aandacht.

Bron: Raad voor de rechtspraak